Door: Gerson Veenstra
"The farther backward you can look, the farther forward you are likely to see." Het is een beroemde uitspraak van Winston Churchill. Ik had die al opgeschreven voordat deze sessie begon en toevallig gebruikte de spreker precies dezelfde. Een andere komt van Confucius: "Bestudeer het verleden als je de toekomst wilt begrijpen." Na de walvissen van eerder vandaag, nu dus dino's. Wie houdt er nou niet van dino's? Wat vertellen de fossielen over onze toekomst?
Paleontoloog Kenneth Lacovara, bekend van zijn ontdekking van de gigantische dinosauriër Dreadnoughtus, nam het publiek mee ver terug in de tijd. Samen met arts en wetenschapper William Li sprak hij over wat fossielen ons leren over de geschiedenis van de aarde en over de wereld waarin we nu leven.
'Waarom we het verre verleden bestuderen'
Volgens Lacovara begint dat bij een simpele vraag: waarom bestuderen we eigenlijk het verre verleden? Zijn antwoord is duidelijk. "Honderd procent van onze informatie komt uit het verleden", zegt hij. De toekomst kennen we niet en het heden verdwijnt meteen weer in het verleden. Daarom zoeken wetenschappers daar naar patronen en lessen.
Om de schaal van de tijd duidelijk te maken gebruikt hij een vergelijking. Stel dat de hele geschiedenis van de aarde een boek is van duizend pagina's. De dinosauriërs verschijnen dan pas op pagina 880. Ze verdwijnen ongeveer vijftig pagina's voor het einde. De mens verschijnt pas op de laatste regel. En onze hele beschaving van ongeveer tienduizend jaar is dan slechts het laatste woord. "Als ik je een boek van duizend pagina's geef en je leest alleen het laatste woord, dan weet je nog steeds niet waar het verhaal over gaat."
De wereld van de dinosauriërs
De eerste dinosauriërs verschenen ongeveer 237 miljoen jaar geleden, in het Trias. In het begin waren ze klein, ongeveer zo groot als een huiskat. Pas later, in het Jura, werden sommige soorten enorm groot. In die periode ontstonden ook de eerste vliegende dinosauriërs.
De bloeitijd van de dinosauriërs lag in het Krijt. Soorten als Tyrannosaurus rex leefden helemaal aan het einde van dat tijdperk. Dinosauriërs leefden zo lang op aarde dat sommige soorten zelfs over fossielen van oudere dinosauriërs liepen. Volgens Lacovara staan wij in de tijd dichter bij een T. rex dan een T. rex bij bijvoorbeeld een Stegosaurus.
Hij benadrukt ook dat vogels eigenlijk nog steeds dinosauriërs zijn. Ze stammen af van dezelfde voorouders. Daarom zegt hij: "Als mensen vragen hoe dinosauriërs smaakten, dan zeg ik: ze smaakten naar kip."
Wat fossielen laten zien
Fossielen vertellen niet alleen welke dieren er leefden, maar ook hoe ze leefden. In dinosaurusbotten vinden onderzoekers bijvoorbeeld sporen van verwondingen en ziektes. "Je ziet genezen botbreuken, stressfracturen en zelfs botkanker", zegt Lacovara. Sommige botten laten zien dat een dier een aanval van een roofdier overleefde en daarna herstelde.
Ook fossiele uitwerpselen leveren informatie op. Die worden coprolieten genoemd. Daarin kunnen onderzoekers bijvoorbeeld botfragmenten of plantenresten vinden en zo ontdekken wat dieren aten.
Het fossielenarchief is volgens Lacovara wel fragmentarisch. Veel momenten uit de geschiedenis van de aarde laten geen sporen achter. Hij vergelijkt geologie met een film waarvan bijna alle beelden zijn verdwenen. "Stel dat je een film van een kilometer lang hebt en je gooit 99,999 procent van de beelden weg. Daarna verspreid je de rest over de wereld en probeer je toch het verhaal te reconstrueren."
Het einde van de dinosauriërs
Lange tijd wisten wetenschappers niet waarom de dinosauriërs verdwenen. Er bestonden allerlei theorieën. In 1980 verscheen een nieuwe hypothese: een inslag van een asteroïde of komeet. Later werd een grote inslagkrater ontdekt bij het schiereiland Yucatán in Mexico.
Lacovara onderzoekt al bijna twintig jaar een fossielrijke vindplaats in New Jersey waar resten zijn gevonden van dieren die stierven rond het moment van de inslag. Volgens hem laat dat goed zien hoe groot de impact was.
Door de inslag werd enorm veel materiaal de atmosfeer in geslingerd. Toen dat weer naar beneden kwam, warmde de atmosfeer snel op. "Binnen het eerste uur na de inslag liep de temperatuur wereldwijd op tot ergens tussen een broodrooster en een pizzaoven", zegt hij.
Veel dieren konden die omstandigheden niet overleven. Soorten die konden graven of schuilen, zoals sommige vogels, krokodillen, schildpadden en kleine zoogdieren, hadden meer kans. Na de inslag waren de grootste landdieren ongeveer zo groot als een kat.
Massa-extincties en klimaat
Volgens Lacovara hebben er in de geschiedenis van de aarde vijf massa-extincties plaatsgevonden. Daarbij verdween meer dan 75 procent van alle soorten. "We zien nu dat alle vijf massa-extincties klimaatcrises waren", zegt hij. De laatste werd veroorzaakt door de asteroïde, de eerdere vier door grote hoeveelheden CO2 in de atmosfeer.
Hij wijst erop dat het CO2-gehalte in de atmosfeer vandaag rond de 425 parts per million ligt. Dat niveau is volgens hem ongeveer 3,5 miljoen jaar niet voorgekomen. Daarbij gaat het niet alleen om de hoeveelheid, maar vooral om de snelheid van verandering.
"In dit scenario zijn wij de asteroïde", zegt hij.
Een kleine reddingsboot in de ruimte
Aan het einde van de sessie toont Lacovara een bekende foto van de aarde, genomen tijdens de Apollo 8-missie. De planeet verschijnt daarop als een kleine bol boven de maan.
Hij vergelijkt de aarde met een reddingsboot in de oceaan. "We leven op een klein, eenzaam reddingsbootje in de ruimte", zegt hij. Volgens hem is dat de enige planeet waarop mensen leven en waaraan we zijn aangepast.
Daarom is het volgens hem belangrijk om naar het verleden te kijken. "Hoe meer we leren over het verleden, hoe beter we onze toekomst kunnen beschermen."
Verantwoording: dit verslag is een combinatie van zelf geschreven tekst en tekst van ChatGPT op basis van het transcript van de sessie. Hier kun je lezen hoe ik te werk ga.